Słowo sodomita to wyraz dawny, silnie obciążony religijnie i ocennie. Oznacza osobę przypisywaną do grzechu sodomii, czyli — zależnie od epoki i źródła — zakazanych praktyk seksualnych, najczęściej ujmowanych w sposób bardzo szeroki i nieprecyzyjny. We współczesnej polszczyźnie używa się go rzadko, zwykle w kontekście historycznym, biblijnym albo jako określenia obraźliwego.
Synonimy słowa „sodomita”
Najpierw trzeba zaznaczyć jedno: to nie jest wyraz neutralny, a jego synonimy bardzo często też niosą silne nacechowanie. Część z nich ma sens historyczny, część religijny, część bywa dziś po prostu obraźliwa albo znaczeniowo niedokładna.
Synonimy i bliskoznaczniki używane w różnych rejestrach: dewiant, grzesznik, homoseksualista, mężczyzna uprawiający seks z mężczyznami, pederasta, rozpustnik, sodomczyk, sprawca sodomii, zwolennik praktyk sodomicznych.
„Sodomita” i „homoseksualista” nie są pełnymi odpowiednikami. Pierwszy wyraz wyrasta z dawnego języka religijno-moralnego, drugi należy do opisu orientacji seksualnej. Zestawianie ich jako prostych zamienników prowadzi do zafałszowania sensu.
Grupy znaczeniowe i kontekst użycia
- Historyczne i religijne: grzesznik, rozpustnik, sodomczyk, sprawca sodomii
- Opisowe i bardziej neutralne: mężczyzna uprawiający seks z mężczyznami, sprawca sodomii
- Dawne lub przestarzałe: pederasta, sodomczyk
- Mocno ocenne i pejoratywne: dewiant, grzesznik, rozpustnik
- Pozornie bliskie, ale znaczeniowo niepełne: homoseksualista
W tekstach współczesnych najbezpieczniej oddzielać sens historyczny od dzisiejszego opisu człowieka. Jeśli mowa o dawnych kazaniach, prawie wyznaniowym albo retoryce moralnej, słowo sodomita można zostawić jako cytat z epoki. Jeśli chodzi o opis orientacji seksualnej lub praktyk, lepiej sięgnąć po formy bardziej precyzyjne.
Subtelne różnice między wybranymi określeniami
Sodomita nie jest zwykłym odpowiednikiem słowa homoseksualista. W dawnym użyciu odnosił się do osoby uznawanej za winną „grzechu sodomskiego”, a ten bywał rozumiany szerzej niż relacje między mężczyznami. Z tego powodu współczesne podstawianie jednego wyrazu za drugi jest językowo ryzykowne.
Pederasta to wyraz przestarzały i obciążony, dziś zwykle odbierany jako obraźliwy. W dodatku historycznie bywał używany chaotycznie, bez dbałości o ścisłość znaczenia.
Rozpustnik i grzesznik przesuwają akcent z opisu zachowania na ocenę moralną. To już nie tyle nazwanie konkretnego czynu, ile osąd.
Sprawca sodomii jest sformułowaniem najbliższym dawnym definicjom prawnym i religijnym, ale brzmi urzędowo oraz sztucznie. Dobrze działa tam, gdzie potrzebna jest precyzja historyczna, a nie emocjonalny ton.
W starszych tekstach „sodomia” mogła oznaczać nie tylko relacje jednopłciowe, ale też inne praktyki seksualne uznawane za „przeciwne naturze”. Dlatego wiele dawnych użyć trzeba czytać w kontekście epoki, nie według dzisiejszych kategorii.
Kiedy używać ostrożnie, a kiedy szukać innego słowa
W bieżącej polszczyźnie sodomita najczęściej brzmi agresywnie, archaicznie albo kaznodziejsko. W artykule historycznym, omówieniu Biblii, dawnego prawa czy literatury może być uzasadniony, ale zwykle wymaga osadzenia w kontekście. Poza tym zakresem lepiej wybierać określenia dokładniejsze.
- W kontekście historycznym: sodomita, sprawca sodomii, grzesznik
- W analizie języka religijnego: sodomita, grzesznik, rozpustnik
- W opisie współczesnym, neutralnym: homoseksualista, mężczyzna uprawiający seks z mężczyznami
- Do cytowania dawnej retoryki: pederasta, sodomczyk, sodomita
Jeśli celem jest rzetelność, nie efekt obelgi, najlepiej unikać automatycznego zastępowania tego wyrazu współczesnymi nazwami orientacji seksualnej. To po prostu nie ten sam poziom znaczenia.
Przykłady użycia synonimów w zdaniach
W kazaniu z XVII wieku oskarżony został nazwany sodomitą, co miało wyraźnie potępiający wydźwięk.
Autor przekładu zrezygnował z wyrazu pederasta, bo uznał go za przestarzały i zbyt obraźliwy.
W opracowaniu historycznym pojawiło się określenie sprawca sodomii, ponieważ najlepiej oddawało dawną terminologię prawną.
We współczesnym tekście neutralnym zamiast słowa sodomita użyto określenia homoseksualista, choć zaznaczono, że nie jest to ścisły odpowiednik znaczeniowy.
