Autoindoktrynacja oznacza samodzielne utrwalanie u siebie określonych przekonań, idei lub schematów myślenia, zwykle przez powtarzanie tych samych treści i odrzucanie perspektyw alternatywnych. Słowo najczęściej pojawia się w kontekstach światopoglądowych, politycznych, religijnych i psychologicznych. Ma zabarwienie raczej krytyczne: sugeruje nie tyle zwykłą refleksję nad własnymi poglądami, ile świadome lub półświadome wzmacnianie jednostronnego obrazu rzeczywistości.
Znaczenie słowa „autoindoktrynacja”
Rdzeniem tego wyrazu jest indoktrynacja, czyli wpajanie określonych przekonań. Przedrostek auto- przesuwa ciężar z działania zewnętrznego na wewnętrzne: chodzi o sytuację, w której dana osoba sama utwierdza się w danym sposobie myślenia. Może to następować przez dobór lektur, mediów, autorytetów, a także przez nieustanne powracanie do tych samych argumentów.
W praktyce wyraz bywa używany wtedy, gdy chce się podkreślić zamknięcie na polemikę, samonapędzający się obieg poglądów albo mechanizm wzmacniania własnych uprzedzeń. Nie jest to więc neutralne określenie zwykłego samokształcenia czy dojrzewania poglądów.
Autoindoktrynacja nie jest tym samym co samokształcenie. Samokształcenie zakłada poszerzanie wiedzy, a autoindoktrynacja — zawężanie perspektywy i utwierdzanie się w jednej wykładni.
Synonimy i określenia bliskoznaczne
W ścisłym sensie słowo to ma niewiele pełnych synonimów. Częściej używa się wyrażeń bliskoznacznych, które oddają tylko część sensu: ideologiczny, psychologiczny albo retoryczny. Poniżej pełniejszy zestaw najczęściej stosowanych odpowiedników i omówień.
autosugestia, ideologiczne samourabianie, mentalne zaprogramowanie siebie, samonarzucanie sobie doktryny, samonakłanianie światopoglądowe, samoograniczanie poznawcze, samoumacnianie przekonań, samouprawomocnianie własnych poglądów, samourabianie, samourabianie ideologiczne, samowpajanie, samowpajanie przekonań, samowzmacnianie ideologiczne, samoutwierdzanie się, samoutwierdzanie się w przekonaniach, samozamknięcie poznawcze, uwewnętrzniona indoktrynacja, wtórna indoktrynacja własna
Najbliżej znaczeniowo stoją zwykle takie połączenia jak samowpajanie przekonań, samourabianie ideologiczne i samoutwierdzanie się w przekonaniach. Bardziej psychologiczne są autosugestia i mentalne zaprogramowanie siebie, choć nie zawsze niosą ten sam ciężar ideologiczny.
Grupy znaczeniowe i konteksty użycia
- Kontekst formalny, publicystyczny, społeczny: autoindoktrynacja, ideologiczne samourabianie, samourabianie ideologiczne, samowpajanie przekonań, uwewnętrzniona indoktrynacja, wtórna indoktrynacja własna
- Kontekst psychologiczny i poznawczy: autosugestia, mentalne zaprogramowanie siebie, samoograniczanie poznawcze, samoutwierdzanie się w przekonaniach, samozamknięcie poznawcze
- Kontekst potoczniejszy lub opisowy: samowpajanie, samourabianie, samoumacnianie przekonań, samonakłanianie światopoglądowe
- Określenia wyraźnie krytyczne: samonarzucanie sobie doktryny, samowzmacnianie ideologiczne, samouprawomocnianie własnych poglądów, samozamknięcie poznawcze
- Określenia bardziej neutralne, gdy akcent pada na mechanizm, nie ocenę: autosugestia, samoutwierdzanie się, samoumacnianie przekonań
Dobór wyrazu zależy głównie od tego, czy chodzi o ostrą ocenę zjawiska, czy raczej o spokojny opis mechanizmu psychicznego. W tekście naukowym lub analitycznym lepiej brzmią formy typu samoutwierdzanie się w przekonaniach albo samoograniczanie poznawcze. W publicystyce częściej pojawi się po prostu autoindoktrynacja lub samowpajanie przekonań.
Subtelne różnice między wybranymi synonimami
Autoindoktrynacja ma wyraźny wydźwięk ideologiczny. Sugeruje, że ktoś nie tylko przyjmuje poglądy, lecz także sam utrwala je w sobie w sposób jednostronny.
Autosugestia jest pojęciem szerszym i słabszym emocjonalnie. Może dotyczyć nie tylko poglądów, ale też nastroju, przekonań o sobie czy oczekiwań wobec przyszłości. Nie zawsze wiąże się z doktryną.
Samoutwierdzanie się w przekonaniach dobrze oddaje mechanizm powtarzania własnych tez i ignorowania kontrargumentów. Brzmi neutralniej niż autoindoktrynacja, dlatego bywa używane tam, gdzie unika się ostrych ocen.
Samowpajanie przekonań jest mocniejsze i bardziej obrazowe. Akcentuje uporczywe „wbijanie” sobie określonych treści do głowy. To dobre określenie wtedy, gdy chce się pokazać intensywność i pewną sztuczność tego procesu.
Samozamknięcie poznawcze przesuwa uwagę z ideologii na ograniczenie perspektywy. W tym ujęciu najważniejsze staje się odcięcie od innych źródeł wiedzy, nie samo wpajanie haseł.
Samourabianie i samowpajanie są bliskie, ale nie identyczne. Samourabianie sugeruje proces stopniowy, miękki, często rozłożony w czasie. Samowpajanie brzmi ostrzej i kojarzy się z natrętnym powtarzaniem tych samych treści.
Przykłady użycia synonimów w zdaniach
Wieloletnie czytanie wyłącznie jednego typu komentarzy politycznych prowadziło u niego do wyraźnej autoindoktrynacji.
Zamiast rzeczowej analizy pojawiło się samoutwierdzanie się w przekonaniach, że każda krytyka musi wynikać ze złej woli.
To nie było już zwykłe zainteresowanie daną ideą, lecz samowpajanie przekonań i odrzucanie wszystkiego, co nie pasowało do przyjętej wizji.
W zamkniętym środowisku łatwo o samozamknięcie poznawcze, a potem o ideologiczne samourabianie całej grupy.
